Esasy faktlar
2015-nji we 2050-nji ýyllar aralygynda dünýä ilatynyň 60 ýaşdan ýokary bolanlarynyň paýy 12% -den 22% -e çenli iki esse artar.
2020-nji ýyla çenli 60 we ondan ýokary ýaşly adamlaryň sany 5 ýaşdan kiçi çagalaryň sanyndan köp bolar.
2050-nji ýylda gartaşan adamlaryň 80% -i pes we orta girdejili ýurtlarda ýaşar.
Ilatyň garramagynyň depgini öňküden has çalt.
Ähli ýurtlar saglygy goraýyş we sosial ulgamlarynyň bu demografik üýtgeşmeden iň gowy peýdalanmaga taýýar bolmagyny üpjün etmek üçin uly kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
Umumy syn
Dünýäde adamlar has uzak ýaşaýarlar. Häzirki wagtda adamlaryň köpüsi altmyş ýaşyna çenli we ondan hem köp ýaşamaga umyt edip bilerler. Dünýäniň her bir ýurdunda ilatdaky gartaşan adamlaryň sany we paýy artýar.
2030-njy ýyla çenli dünýäde her 6 adamyň 1-si 60 ýaşdan ýokary ýaşda bolar. Şu wagt 60 ýaşdan ýokary ilatyň paýy 2020-nji ýyldaky 1 milliarddan 1,4 milliarda çenli artar. 2050-nji ýyla çenli dünýäde 60 ýaşdan ýokary ýaşly adamlaryň sany iki esse (2,1 milliard) artar. 80 ýaşdan ýokary ýaşly adamlaryň sanynyň 2020-2050-nji ýyllar aralygynda üç esse artyp, 426 milliona ýetmegine garaşylýar.
Ýurduň ilatynyň garramagy diýlip atlandyrylýan bu üýtgeşiklik ýokary girdejili ýurtlarda başlan bolsa-da (meselem, Ýaponiýada ilatyň 30% -i eýýäm 60 ýaşdan ýokary), häzir iň uly üýtgeşmäni başdan geçirýänler pes we orta girdejili ýurtlardyr. 2050-nji ýyla çenli dünýä ilatynyň 60 ýaşdan ýokary üçden iki bölegi pes we orta girdejili ýurtlarda ýaşar.
Ýaşlanma düşündirildi
Biologik derejede garramak wagtyň geçmegi bilen dürli molekulýar we öýjük zeperleriniň toplanmagynyň täsirinden ýüze çykýar. Bu bolsa fiziki we akyl ukybynyň kem-kemden pese gaçmagyna, keselleriň we ahyrsoňy ölüm howpunyň artmagyna getirýär. Bu üýtgeşmeler çyzykly ýa-da yzygiderli däl we olar diňe adamyň ýaşy bilen baglanyşyklydyr. Garramakda görünýän dürlilik tötänleýin däl. Biologik üýtgeşmelerden başga-da, garramak köplenç pensiýa çykmak, has amatly ýaşaýyş jaýyna göçmek we dostlaryň we hyzmatdaşlaryň ölümi ýaly durmuşyň beýleki geçişleri bilen baglanyşyklydyr.
Ýaşlanma bilen baglanyşykly umumy saglyk ýagdaýlary
Garrylykda köp duş gelýän keselliklere eşidişiň peselmegi, katarakta we refraksiýa ýalňyşlyklary, arka we boýun agyrylary we osteoartrit, öýkenleriň dowamly obstruktiw keseli, diabet, depressiýa we demensiýa girýär. Adamlar ýaşlandykça, bir wagtyň özünde birnäçe keseli başdan geçirmek ähtimallygy has ýokary bolýar.
Ýaşulylyk, şeýle hem, geriatrik sindromlar diýlip atlandyrylýan birnäçe çylşyrymly saglyk ýagdaýlarynyň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýär. Olar köplenç birnäçe esasy faktorlaryň netijesi bolup, ejizlik, siýdik saklaýyşsyzlygy, ýykylmalar, deliriý we basyş ýaralaryny öz içine alýar.
Sagdyn ýaşlanmaga täsir edýän faktorlar
Uzak ömür diňe gartaşan adamlar we olaryň maşgalalary üçin däl, eýsem tutuş jemgyýetler üçin hem mümkinçilikleri getirýär. Goşmaça ýyllar bilim almak, täze karýera ýa-da uzak wagtlap ünsden düşürilen höwes ýaly täze işleri amala aşyrmak üçin mümkinçilik döredýär. Gartaşan adamlar maşgalalaryna we jemgyýetlerine köp babatda goşant goşýarlar. Şeýle-de bolsa, bu mümkinçilikleriň we goşantlaryň möçberi bir faktora baglydyr: saglyk.
Sagdyn ýaşaýşyň paýynyň umumy derejede üýtgewsiz galandygyny subut edýän subutnamalar, goşmaça ýyllaryň saglyk ýagdaýynyň ýaramazdygyny görkezýär. Eger adamlar bu goşmaça ýaşaýyş ýyllaryny sagdyn ýaşaýşda başdan geçirip bilseler we goldaw berýän gurşawda ýaşasalar, olaryň gymmatly zatlaryny etmek ukyby ýaş adamyňkydan az tapawutlanar. Eger bu goşmaça ýyllaryň dowamynda fiziki we akyl mümkinçilikleriniň peselmegi agdyklyk edýän bolsa, onda gartaşan adamlar we jemgyýet üçin netijeleri has ýaramaz bolar.
Gartaşan adamlaryň saglygyndaky käbir üýtgeşiklikler genetiki bolsa-da, olaryň köpüsi adamlaryň fiziki we sosial gurşawyna, şol sanda öýlerine, etraplaryna we jemgyýetlerine, şeýle hem jynsyna, etniki gelip çykyşyna ýa-da durmuş-ykdysady ýagdaýyna baglydyr. Adamlaryň çagalykda ýa-da hatda ösýän düwünçek hökmünde ýaşaýan gurşawy we şahsy aýratynlyklary olaryň ýaşlanmagyna uzak möhletli täsir edýär.
Fiziki we sosial gurşaw saglyga gönüden-göni ýa-da mümkinçiliklere, kararlara we saglyk özüňi alyp barşa täsir edýän päsgelçilikler ýa-da höweslendirmeler arkaly täsir edip biler. Ömrüň dowamynda sagdyn özüňi alyp barşy saklamak, esasanam deňagramly iýmitlenmek, yzygiderli fiziki işjeňlik bilen meşgullanmak we temmäki ulanmakdan saklanmak, bularyň hemmesi ýokanç däl keselleriň töwekgelçiligini azaltmaga, fiziki we akyl ukybyny gowulandyrmaga we bejergä garaşlylygy gijikdirmäge ýardam edýär.
Goldaw beriji fiziki we sosial gurşawlar, mümkinçilikleriň ýitmegine garamazdan, adamlara özleri üçin möhüm bolan işleri etmäge mümkinçilik berýär. Howpsuz we elýeterli jemgyýetçilik jaýlarynyň we ulaglaryň, şeýle hem pyýada ýöremek üçin aňsat ýerleriň bolmagy goldaw beriji gurşawlaryň mysallarydyr. Ýaşlanmaga garşy jemgyýetçilik saglygy goraýyş çäresini işläp düzmekde, diňe bir ýaşulylyk bilen baglanyşykly ýitgileri azaldýan şahsy we daşky gurşaw çemeleşmelerini däl, eýsem sagalmagy, uýgunlaşmagy we psihososial ösüşi güýçlendirip biljek çemeleşmeleri hem göz öňünde tutmak möhümdir.
Ilatyň garramagyna jogap bermekdäki kynçylyklar
Adaty gartaşan adam ýok. Käbir 80 ýaşly adamlaryň fiziki we akyl mümkinçilikleri 30 ýaşly adamlaryňky ýaly. Beýleki adamlar has ýaş ýaşlarynda mümkinçilikleriň ep-esli pese gaçmagyny başdan geçirýärler. Jemgyýetçilik saglygy goraýyş ulgamynyň toplumlaýyn çäresi gartaşan adamlaryň bu giň gerimli tejribesini we zerurlyklaryny kanagatlandyrmalydyr.
Gartaşan ýaşda duş gelýän dürlilik tötänleýin däl. Onuň uly bölegi adamlaryň fiziki we sosial gurşawyndan we bu gurşawyň olaryň mümkinçiliklerine we saglyk häsiýetlerine täsirinden gelip çykýar. Daşky gurşaw bilen bolan gatnaşygymyz doglan maşgalamyz, jynsymyz we etniki gelip çykyşymyz ýaly şahsy häsiýetlerimiz bilen üýtgeýär we saglykda deňsizlige getirýär.
Gartaşan adamlaryň köplenç ejiz ýa-da garaşly we jemgyýet üçin ýük bolup görünýändigi çak edilýär. Jemgyýetçilik saglygy goraýyş hünärmenleri we tutuş jemgyýet kemsitmäge, syýasatyň işlenip düzülmegine we gartaşan adamlaryň sagdyn garramagy üçin mümkinçiliklerine täsir edip biljek bu we beýleki ýaşparaz garaýyşlary çözmelidirler.
Globallaşma, tehnologik ösüşler (meselem, ulag we aragatnaşyk ulgamynda), şäherleşme, migrasiýa we jyns kadalarynyň üýtgemegi gartaşan adamlaryň durmuşyna gönüden-göni we gytaklaýyn täsir edýär. Jemgyýetçilik saglygy goraýyş gullugy şu häzirki we çaklanylýan meýilleri seljermeli we şoňa laýyklykda syýasaty düzmeli.
BSGG-nyň jogaby
Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasy 2021–2030-njy ýyllary Sagdyn Garramanyň Onýyllygy diýip yglan etdi we BSGG-den bu taslamany durmuşa geçirmeklige ýolbaşçylyk etmegi haýyş etdi. Sagdyn Garramanyň Onýyllygy hökümetleri, raýat jemgyýetini, halkara agentliklerini, hünärmenleri, akademiki gatlaklary, köpçülikleýin habar beriş serişdelerini we hususy pudagy 10 ýyllap bilelikdäki, katalitik we hyzmatdaşlykly hereketler üçin birleşdirýän global hyzmatdaşlykdyr we uzak we sagdyn durmuşlary ösdürmek üçin zerurdyr.
Onýyllyk BSGG-niň Global strategiýasyna we hereket meýilnamasyna, şeýle hem Birleşen Milletler Guramasynyň Garramagyň meseleleri boýunça Madrid halkara hereket meýilnamasyna esaslanýar we Birleşen Milletler Guramasynyň Durnukly ösüş we Durnukly ösüş maksatlary boýunça 2030-njy ýyl üçin gün tertibiniň durmuşa geçirilmegini goldaýar.
Sagdyn Garramanyň Onýyllygy (2021–2030) saglyk deňsizligini azaltmaga we gartaşan adamlaryň, olaryň maşgalalarynyň we jemgyýetleriniň durmuşyny dört ugurda bilelikdäki hereket arkaly gowulandyrmaga gönükdirilendir: ýaş we ýaş deňsizligine garşy pikirlenişimizi, duýgularymyzy we hereketlerimizi üýtgetmek; gartaşan adamlaryň ukyplaryny ösdürýän usullar bilen jemgyýetleri ösdürmek; gartaşan adamlara laýyk gelýän adama gönükdirilen toplumlaýyn ideg we ilkinji saglyk hyzmatlaryny bermek; we oňa mätäç gartaşan adamlara ýokary hilli uzak möhletli ideg elýeterliligini üpjün etmek.
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 24-nji noýabry
